BU Coaching Breda (Prinsenbeek)

Voel je vrij om jezelf te zijn.

Jon Kabat-Zinn – Wat is Mindfulness

Jon Kabat-Zinn – Er zijn zoveel nu-momenten. En je hebt ze maar zó gemist

Interview simplify life – Tekst: Karin Bosveld

Jon Kabat-Zinn was meditatiestudent bij diverse Zen- en Boeddhistische meesters. Toen hij zelf eenmaal kennis had gemaakt met meditatie, kreeg hij de sterke behoefte de meditatietechniek te introduceren in de reguliere geneeskunde, Jon Kabat-Zinnvooral in ziekenhuizen. ‘Ziekenhuizen zijn magneten die lijden aantrekken’, zegt hij. ‘Mensen wier levens getekend worden door pijn en lijden. De mind speelt zó’n belangrijke rol in de beleving die mensen hebben van hun lichaam en hun mogelijkheden. Naast de fysieke of zintuiglijke component van pijn, is er een emotionele component – wat voelen we bij die pijnsensatie, en een cognitieve component – welke betekenis geven we eraan. Die laatste twee kunnen we beïnvloeden. Wanneer mensen hun eigen helend vermogen aan kunnen spreken, kunnen ze meer invloed uitoefenen op hun gezondheid.’

Het is al weer bijna 30 jaar geleden dat Jon Kabat-Zinn de Stress Reduction Clinic opende. Daar introduceerde hij mindfulness en de cursus die bekend werd onder de naam Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR, Stressreductie door aandachttraining). Gebaseerd op Boeddhistische- en Zen-principes, maar zonder de bijbehorende leer. ‘Er is veel stress en burnout in onze samenleving’, zegt hij. ‘Van human beings zijn we human doings geworden. We zijn alsmaar bezig en onderweg; nog sneller, nog digitaler. Een heel groot deel van de tijd is onze mind niet aanwezig in het huidige moment. Hij is gepreoccupeerd met het verleden of met de toekomst. We vertellen onszelf vaak “Op een ander, beter moment – bijvoorbeeld op vakantie – zal ik wel aandacht aan het heden geven.” En daarmee houden we onszelf natuurlijk óók voor de gek, want gedachten vormen is nu eenmaal wat de mind doet. En gedachten gaan altijd over verleden of toekomst.’

Kalmte

Tegelijkertijd, vertelt Jon Kabat-Zinn, is het zó eenvoudig om je mind in het hier en nu te brengen. ‘Breng je aandacht eens naar je lichaam dat op de stoel zit’, zegt hij. ‘Als ik je dat vraag, dan kun je dat. Je zult dan opmerken dat je lichaam beweegt, dat het ademt, gassen uitwisselt met de atmosfeer. Dat doet je lichaam gewoon. Altijd. Voel dat eens, en besef eens hoe fantastisch, hoe wonderbaarlijk dat is. Surf op de golven van je adem.’ Een belangrijk doel van de mindfulnesstraining is dan ook, mensen weer een andere relatie met hun lichaam te geven. ‘Als je een ernstige ziekte hebt, kun je het gevoel hebben dat je lichaam je in de steek heeft gelaten. Je moet weer in contact komen met datgene in jezelf dat goed is. Je moet je lichaam leren vertrouwen. Het simpele feit dat het altijd weer in- en uitademt, dat is fantastisch.’

De twee pijlers van de training zijn de adem als bondgenoot, en het feit dat je je gedachten niet bent. Je adem gebruik je om kalm te worden en als punt om op te focussen. Vervolgens ga je je gedachten observeren, waardoor je leert dat je mind weliswaar gedachten produceert, maar dat het niet meer is dan dat: gedachten. Niet de waarheid. Jon Kabat-Zinn ‘Je brein leidt een eigen leven. Hij produceert aan de lopende band gedachten. Net als de zee, golft hij nu eenmaal. Dat kun je niet stoppen. Maar onder die golvende oppervlakte, in de diepte, is stilte, kalmte. Die kalmte hebben we al in ons. Maar op dat aspect van onszelf zijn we niet getraind. We zijn veel beter in kritisch, oordelend denken. Je ademhalingen tellen is een manier om je aandacht op één punt gericht te houden. Maar zelfs dat is al niet makkelijk. Door je op je adem te richten kun je je gedachten loslaten, maar je merkt dat je dat maar heel even kunt. Maar op het moment dat je je realiseert dat je mind afgedwaald is, ben je al weer terug.’

Weerstand

Frustrerend. Iedereen die regelmatig of incidenteel mediteert, kent het. Vaak wordt je aangeleerd je uitademingen te tellen: van één tot tien en dan weer opnieuw. Maar je bent nog niet bij twee of je gedachten zitten al weer ergens anders. Of je bent zover afgedwaald dat je geheel ongemerkt al bij vijftien zit. Dat geeft niet, vindt Jon Kabat-Zinn. ‘Meditatie vraagt discipline. Je moet tegen de weerstand van de mind in werken. De mind dwaalt af, en elke keer roep je hem vriendelijk weer terug. En opnieuw en opnieuw. Het is niet belangrijk hoe vaak je mind afdwaalt. Het gaat erom hoe vaak je hem weer terugroept naar de stilte. Dat is wat er toe doet.’ Mindful of aanwezig zijn betekent ook: zijn met de dingen zoals ze werkelijk zijn, zonder erover te oordelen. ‘Wie denkt er niet af en toe: dit of dat kan ik écht niet. Is dat de waarheid? Nee, het is een gedachte. Maar door erin te geloven kunnen we er een self-fulfilling prophecy van maken. We moeten ons niet zo hechten. En al helemaal niet aan onze eigen gedachten. Door in al onze gedachten te geloven, kunnen we met het grootste gemak een tragisch levensverhaal voor onszelf creëren. Dat maakt de pijn alleen maar erger, en verandert verder niets aan de omstandigheden.’

Lijden

De stressreductietraining belooft geen vermindering van de pijn, hoewel dat wel een resultaat kan zijn. Waar het om gaat, is dat je, zoals Jon Kabat-Zinn het noemt, de ‘welkom-mat uitrolt’ voor de pijn. ‘Je verandert je relatie met de pijn door je ervoor te openen en er aandacht aan te geven. Niet uit masochisme, maar omdat de pijn er nu eenmaal is. Doktoren zeggen vaak: “U zult er mee moeten leren leven”. Maar ze vertellen er niet bij hóe dan. Dat leren mensen in de training. Je kunt de pijn misschien niet doen verdwijnen, maar wel de verhalen er omheen: dat het je leven waardeloos maakt, dat je eraan dood gaat. Als je onderscheid leert maken tussen pijn en lijden, is er verandering mogelijk. Pijn is onvermijdelijk, lijden is optioneel.’ Wat voor pijn geldt, geldt ook voor boosheid, irritatie, verdriet et cetera. Met behulp van mindfulness kun je je bevrijden van de gehechtheid eraan en de gedachten waarmee je je eigen waarheid creëert. Iedereen kan dit, zegt Jon Kabat-Zinn. De Boeddha zei al dat elk mens het vermogen heeft om aware te zijn, aanwezig in het nu, aanwezig bij wat is, zonder oordeel. Awareness is groter dan het denken. Jon Kabat-Zinn noemt het een ‘radical act of love’ als je mindfulness beoefent. Helderheid en compassie vallen je ten deel. ‘Maar het zal niet gelijk lukken. Het heet niet voor niets meditatie-oefening. Je blijft altijd oefenen, er zal nooit een moment zijn dat de geest niet meer wil denken. Aanwezig zijn is makkelijk, maar ook het allermoeilijkste. Het mooie is: het is steeds nu. Er zijn zoveel nu-momenten, en je hebt ze maar zó gemist.’

Leven

Meditatie-beoefening is belangrijk om de mind te trainen. ‘Wij vertellen mensen om juist te trainen wanneer ze geen of weinig pijn hebben. Dan is het makkelijker om erop terug te vallen op momenten dat de pijn, of de boosheid, of het verdriet, hevig is.’ Maar mindfulness kan ook in het leven van alledag geoefend worden. De echte meditatie, zegt Jon Kabat-Zinn, is het leven zelf. We hebben de mogelijkheid om er elk moment echt te zijn. In de tijd dat zijn kinderen klein waren en voor een groot deel de dagindeling van hem en zijn vrouw bepaalden, ondervond hij hoe lastig het kan zijn om tijd voor zichzelf vrij te maken om in alle rust te mediteren. Dat loste hij op door ze bij zijn meditatie te betrekken. ‘Mijn kinderen waren ook mijn grootste boeddhistische leraren. Kinderen kunnen je zoveel leren over geduld, compassie, in het moment zijn, accepteren.’

Boeken van Jon Kabat Zinn: